على عليه السلام از كودكى تا بعثت
على عليه السلام بدنيا آمد در حالى كه پاكيزه و سالم بود.از همان دوران خردسالى آثار فطانت و چابكى در او به چشم مى خورد.تلاشهائى شگفت انگيز داشت كه دل و چشم پدر و مادر را روشن مى كرد.فاطمه مادرش،آن زن مجرب و ورزيده،كه روزگارى امر سرپرستى محمد صلى الله عليه و آله را بر عهده داشت اينك در انجام آخرين ماموريت خود،براى تربيت آخرين فرزندش،على خردسال،با تمام وجود كوشش مىكرد.
دوران خردسالى على عليه السلام سپرى مى شد.او در ميان كودكان و همبازى هاى خود ولى فراتر از آنان و اغلب در نقش هدايت و سرپرستى بين بازيكنان و حتى در مواردى سبب نجات كودكى از مرگ قطعى مى شد كه از پشتبامى در حال سقوط بود و على با زرنگى خاصى او را از خطر رهاند.
على عليه السلام در خانه پيامبر
حسن تصادف نگوئيم كه حسن انتخابى پديد آمد.على 6 ساله بود كه در مكه قحطى سختى روى داد وضع زندگى ابو طالب از بد بدتر شد.روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله به عموهايش عباس و حمزه گفتبه نزد ابو طالب رويم و بار زندگى او را سبك سازيم.با هم به نزد ابو طالب رفتند و مساله را با او در ميان نهادند.وابو طالب موافقت كرد.
عباس پسرش جعفر را به خانه خود آورد حمزه طالب را و پيامبر هم على خردسال را به خانه خويش (1) او ظاهرا آنقدر در نزد پيامبر بود تا كار به هجرت كشيد (گو اينكه برخى از اسناد نشان مى دهند كه على دو سال بعد به خانه خود بازگشت و مجددا پس از مدتى به خانه پيامبر آمد)
على عليه السلام در خانه پيامبر چون قطرهاى بود كه به دريا پيوست.جايگاه او كنار پيامبر و روى سينه او بود او چون پدرى مهربان به كار سرپرستى و مراقبت و هدايت او مشغول بود.اين كار تا دوره نوجوانى و پس از آن تا دوران جوانى على ادامه يافت.بعدها هم مى دانيم كه داماد پيامبر شد و هم خانه و همراز و همرزم و برادر او شد.
اهميت اين انتقال
على عليه السلام دوران شكل پذيرى شخصيت را در كنار رسول خدا گذراند و مى دانيم كه اين دوران حساس از نظر پرورشى بسيار مهم است.البته او قبل از انتقال به خانه پيامبر،حتى در دوران نوزادى مستقيما با رسول خدا ارتباط داشت و پيامبر به خانه ابو طالب زياد آمد و شد مى كرد و على را در كنار مى گرفت.
مهم اين است كه امر تربيت او حتى از خردسالى توسط پيامبر بود،او بود كه با على عليه السلام سخن مى گفت،در گوش او زمزمه ها مى كرد و حتى گوشت و نان و خرما را در دهان خود مى جويد و نرم مى كرد و در دهان على مى گذاشت.گويا مى دانست كه او در آينده بايد قهرمان اسلام و توحيد و مبلغ وحى او شود.
على عليه السلام در دوران كودكى در خانه پيامبر،با فرزندان او مانوس بود و رسول خدا نه تنها به عنوان يك پدر مهربان بلكه به عنوان يك الگو و مدل بود.او در كنار پيامبر،بسيارى از خصايل و صفات و شمايل او را كسب كرد تسليم او و راه او بود و از چشمهسار حكمت او و بعدها از منبع وحى او نيكو بهره گرفت.
دور نماى حيات او
رسول خدا صلى الله عليه و آله از همان كودكى دورنماى شگفتانگيز و زيبائى را از حيات على عليه السلام در برابر خود تصوير مى كرد چابكى و زيركى على را مى ديد و بدان اميدوار بود.او در كودكى على مايه هاى الهى را در او مىديد و احساس مىكرد زمينه براى تكاملى عظيم در او فراهم است.
على عليه السلام به واقع دوران كودكى عجيبى داشت.هر مربى كه به جاى پيامبر مى آمد از ديدن وضع شگفت او به تربيتش اميدوار مى شد و بدان كار همت مى گماشت.مورخين نوشته اند او در دوران كودكى با هر كودكى كه كشتى مى گرفت او را به زمين مى زد.گاهى اسبى را در حال دويدن مى ديد.او را با دويدن تعقيب مى كرد و سرانجام به او مى رسيد (2) و پيامبر اين جريانات را مى ديد و چشمانداز خوبى را براى او در ذهن مجسم مى كرد.
تربيت او را بر عهده گرفت،شايد بدان حد و اندازهاى كه هر پدرى درباره فرزندش معمول مى دارد.همه حركات و سكنات او را در نظر مىداشت تا به موقع،موضع مناسبى را اتخاذ كند.و اين خود موهبتى عظيم براى على و دنياى اسلام بود.
على عليه السلام نهال محمد صلى الله عليه و آله
اينكه پيامبر شخصا امر تربيت او را بر عهده گرفته استخود يك مساله است و اينكه موفقيتى عظيم از اين تربيت نصيبش شده است مسالهاى ديگر.رسول خدا صلى الله عليه و آله را در اين راه توفيقى بود و حقا مىتوان گفت همان كارى را درباره على عليه السلام كرد كه زكريا در رابطه با مريم و حتى فراتر از آن و انبتها نباتا حسنا (3) خداوند هم همه اسباب خير را در اين تربيت براى على فراهم آورد.تا حدى كه همه استعدادهاى على شكوفا شدند و همه جنبه ها و ابعاد وجوديش رشد و پرورش يافته اند.بدين سان على عليه السلام فارغ التحصيل دانشگاه محمد صلى الله عليه و آله است و نهالى است كه دست باغبانى آورنده اسلام و قرآن آبيارى شد و رشد و پرورش يافت.على در مكتب او درس خواند و تربيتيافت،از گرمى نفس او جان و روان خود را گرمى داد.رسول خدا در كودكى على با او چنان سخن مى گفت كه گوئى با همتاى خود حرف مىزند و على در آن وقت كمتر از 10 سال داشت (4) .
آرى،محمد صلى الله عليه و آله پدر امتبود به طور عموم و على الاطلاق،پدر فرزندان خود بود به صورت نسب و پدر على بود به صورتى خاص.طبرى مى نويسد:هيچ پدرى مهربانتر از محمد صلى الله عليه و آله به على عليه السلام نبود-و هيچ فرزندى فرمانبرتر از على عليه السلام نسبتبه محمد صلى الله عليه و آله نبود (5) .او مىكوشيد همه تعاليم و دستورات و برنامه هاى محمد صلى الله عليه و آله را پياده كند.
ياد و خاطره او از محمد صلى الله عليه و آله
پيامبر به بعثت رسيد و رسالت الهى را به وجهى نيكو انجام داد و بالاخره در ميان اندوه پيروان و غم و حزن جانكاه على براى هميشه او را ترك گفت و به ديدار معبود شتافت ولى على عليه السلام خاطره دوران تربيت او را هميشه به ياد داشت.از آموزشهاى او،از ارشادها و سخنان او هميشه سخن مى گفت. از جمله سخنان او در خطبه قاصعه است كه در آن از روابط دوران كودكى و بعد خود با رسول خدا سخن مى گويد:
-و قد علمتم موضعى من رسول اللهصلى الله عليه و آله-شما جايگاه مرا در نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله خوب مى دانيد.
-بالقرابة القريبة و المنزلة الخصيصه -از خويشاوندى من با او و از مقام و احترام ويژه ام نزد او خبر داريد -وضعنى فى حجره و انا وليد -زمان كودكى مرا در كنار خود پرورش داد -يضمنى الى صدره -و به سينه اش مى چسبانيد -و يكنفنى فى فراشه -و در بسترش مرا در آغوش مى داشت -و يمسنى جسده و يشمنى عرفه -بدنش را به من مى ماليد و بوى خوش خود را به مشامم مى رساند -و كان يمضغ الشى ثم يلقمنيه... -و غذاى جويده را در دهان مى گذاشت. -و لقد كنت اتبعه اتباع الفصيل اثر امه -من در پى او مى رفتم همانند رفتن بچه شترى پى مادرش -يرفع لى فى كل يوم من اخلاقى علما -و هر روز از اخلاق خود پرچم و نشانه اى بر مى افراخت -و يامرنى بالاقتداء به (6) .. -و پيروى از آن را به من امر مى فرمود
او حتى در غار حراء همراه پيامبر بود و بعدها هم كه رسول خدا به نبوت رسيد على عليه السلام با نور وحى آشنا بود و بوى نبوت را از رسول خدا استشمام مى كرد و در سفر و حضر به همراهش بود.اسناد ما نشان مى دهند كه على پيروى از پيامبر را به پيروى از پدر ترجيح مى داد تا آن حد كه نسخه اى از وجود پيامبر شد با اين تفاوت كه وزير و وصى او بود.
پى نوشتها
1-سيره ابن هشام ج 1 ص 246
2-سفينة البحار-ماده قوا.
3-37 آل عمران
4-امير المؤمنين در عهد پيامبر
5-طبرى ج 2 ص 313
6-خطبه 234 نهج البلاغه
در مكتب امام اميرالمومنين (ع) صفحه 53
دكتر على قائمى